OG Hücre ve Trafo Odası Montajında Adım Adım Saha Rehberi

Bir trafo merkezinin ömrü boyunca ne kadar sorunsuz çalışacağı büyük ölçüde montaj günlerinde belirlenir. Terazisi bozuk bir taban şasesi, yetersiz bir havalandırma menfezi ya da unutulan bir ark tahliye kanalı, yıllar sonra arıza, ısınma veya iş kazası olarak geri döner. Bu rehberde OG hücre ve trafo odası montajını şantiye ve tesis yöneticilerinin sahada kontrol edebileceği adımlara böldük. Ölçüleri Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği (EKAT), yangın yönetmeliği ve üretici montaj kılavuzlarına dayandırdık.

Montaja başlamadan önce: proje ve mevzuat kontrolü

Sahaya ilk hücre gelmeden önce şu belgelerin elinizde olduğundan emin olun:

• Onaylı elektrik projesi: Hücre dizilimi, tek hat şeması, kablo güzergâhları ve trafo odası yerleşimi bu projeye göre yapılır. Sürecin genelini Trafo Merkezi Kurulumu yazımızda anlattık.
• Üreticinin montaj kılavuzu: Zemin toleransı, tork değerleri, tavan yüksekliği ve ark tahliye şartları ürüne özeldir. Kılavuz, genel kuralların önündedir.
• Mevzuat: EKAT (özellikle Madde 22, 35 ve 37), Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik Madde 65 ve dağıtım şirketinin teknik şartnameleri. Örneğin Başkent EDAŞ’ın OG hücre şartnamesi, hücrelerin IEC 62271-200’e göre iç ark tip testinden geçmiş olmasını ister.

1. Zemin hazırlığı ve taban şasesi

OG hücreler genellikle döşemeye gömülü veya döşeme üstüne sabitlenmiş U profil bir taban şasesinin üzerine dizilir. Şasenin terazisi, kapıların düzgün kapanmasından bara bağlantılarının zorlanmamasına kadar her şeyi etkiler.

• Tolerans üreticiye göre değişir: ABB ZX2 için düzlükte ±1 mm/m ve toplamda en fazla 2 mm istenirken, Schneider MCSet için ±2 mm/m ve pano boyunca en fazla 6 mm verilir. Kendi ürününüzün değerini kılavuzdan alın ve lazer nivo ile kontrol edin.
• İlk hücre her şeyi belirler: Dizinin ilk hücresi yanlış konumlanırsa hata sonraki tüm hücrelere taşınır. Önce ilk hücreyi hizalayıp sabitleyin, diğerlerini ona göre dizin.
• Kademe yok: EKAT Madde 37’ye göre trafo odasının döşemesinde kademe bulunamaz.
• Topraklama: Hücre dizisinin topraklama barası, tesis topraklamasına üreticinin öngördüğü kesitte bağlanmalıdır. Örneğin ABB UniGear ZS2 kılavuzu en az 30×4 mm galvanizli çelik şerit ve uzun dizilerde iki ayrı bağlantı önerir. Topraklamanın saha uygulamasını topraklama rehberimizde ayrıntılı anlattık.

2. Geçitler, kapılar ve yerleşim ölçüleri

Hücre önünde ve arkasında bırakılacak boşluk, hem işletme güvenliği hem de kabul heyetinin ilk baktığı konulardan biridir. EKAT Madde 35’teki Çizelge-2 şu en küçük geçit genişliklerini verir:

• Denetleme geçidi: Gerilimli bölümler tek tarafta ise en az 1000 mm, iki tarafta ise en az 1200 mm
• Manevra (el ile çalıştırma) geçidi: Tek tarafta en az 1200 mm, iki tarafta en az 1400 mm
• Tam kapalı tesislerin arkası: Montaj yeri ile duvar arasında en az 60 cm

Kapılar ve kaçış yolları için de net kurallar vardır: tehlike anında çıkış yolu 20 m’yi geçmemeli, kapının serbest yüksekliği en az 200 cm, serbest genişliği en az 70 cm olmalı ve kapı içeriden anahtarsız açılabilmelidir. EKAT Madde 22’ye göre kapılar dışa açılır ve çelik saçtan yapılır. Trafo ile duvar arasında en az 60 cm, 36 kV’a kadar trafolarda trafonun üstü ile tavan arasında da en az 60 cm bırakılmalıdır. Aydınlatma için OG hücre odasında en az 250 lux, trafo odasında en az 150 lux ve acil aydınlatma gerekir.

Önemli: EKAT Madde 37’ye göre ana bina içindeki trafolar kuru tip olmalıdır. Yağlı trafo düşünüyorsanız trafo odasının konumunu proje aşamasında netleştirin. Seçim kriterlerini Hermetik mi, Kuru Tip mi? yazımızda bulabilirsiniz.

3. Yağ toplama ve yangın önlemleri

Yağlı trafolarda olası bir sızıntı veya tank hasarında yağın kontrollü şekilde toplanması zorunludur. EKAT Madde 37 bu konuda iki seviye tanımlar:

• 1500 litreye kadar yağ: Tüm yağı alabilecek bir hazne veya eşikli, yağ geçirmez bir döşeme yeterlidir.
• 1500 litrenin üzerinde yağ: Dışa sızdırmaz betonarme bir yağ toplama çukuru gerekir. Hacmi en az trafonun yağ hacmi kadar olmalı, ızgaranın üzerinde en az 5 cm çakıl bulunmalıdır.
• Yağ çukuru kanalizasyona, toprağa veya akarsuya bağlanamaz.

Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik Madde 65 ise trafo odasının duvar, taban ve tavanının en az 120 dakika yangına dayanıklı olmasını ister. Yağlı trafo kullanılıyorsa yağ toplama çukuru, duman ve sıcaklığın kaçış yollarına geçmesini önleyen düzenleme ve otomatik yangın algılama-söndürme sistemi gerekir. Trafo odasından su veya gaz tesisatı geçirilemez, üst katına ıslak hacim konamaz. Beton köşk çözümlerinde ise TEDAŞ şartnamesi, yağ haznesinin trafonun tüm yağını alacak büyüklükte olmasını ve kapıların dışa, en az 120° açılmasını öngörür.

4. Havalandırma hesabı

Trafo, kayıplarını ısı olarak odaya verir. Bu ısı atılamazsa trafo yüksek sıcaklıkta çalışır, yalıtımı hızla yaşlanır ve ömrü kısalır. EKAT Madde 37’de doğal havalandırma için şu formül verilir:

A_L = 0,188 × P / √H

• A_L: Hava giriş ve çıkış panjurlarının her birinin alanı (m²)
• P: Trafonun toplam kaybı (kW). Odadaki OG ve AG panoların kayıplarını da eklemek iyi bir uygulamadır.
• H: Trafo tankının yatay ekseni ile çıkış panjurunun ekseni arasındaki yükseklik farkı (m)

Örnek: Toplam kaybı 12 kW olan bir trafo ve H = 2 m için A_L = 0,188 × 12 / 1,41 ≈ 1,6 m² bulunur. Çıkış panjurunun yaklaşık %10 büyük, yani 1,75 m² civarında seçilmesi önerilir. Sağlama için gereken hava debisi kabaca Q ≈ P / (1,2 × ΔT) bağıntısıyla bulunabilir: 15 K sıcaklık farkında yaklaşık 0,67 m³/s, yani saatte 2.400 m³ civarı. Bu değer, Siemens’in kuru tip trafolar için önerdiği “her kW kayıp için yaklaşık 200 m³/h taze hava” kuralıyla da örtüşür.

• Giriş panjuru alçakta, çıkış panjuru yüksekte ve mümkünse karşı duvarda olmalıdır; böylece hava trafonun üzerinden geçer.
• Oda sıcaklığı 40 °C’yi geçmemelidir. Doğal havalandırma yetmiyorsa termostat kontrollü cebri havalandırma kurulur.
• Panjurlarda yağmur, kar ve kemirgen girişine karşı koruma unutulmamalıdır.

5. Kablo kanalları ve kablo girişleri

OG kabloların hücreye girişi, montajın en çok hata yapılan noktalarından biridir. Kanal yeterince derin değilse kablo hücre girişinde keskin bir şekilde bükülür; bu da yalıtımı zorlar ve kablo başlığına mekanik yük bindirir.

• Bükülme yarıçapı: Türk üreticilerin TS IEC 60502-2 kataloglarında XLPE yalıtımlı OG kablolar için tipik değer 15×D’dir (D: kablo dış çapı). Çekme sırasında daha büyük yarıçap gerekir; kesin değeri kullandığınız kablonun kataloğundan alın.
• Kanal derinliği: Bükülme yarıçapına göre belirlenir. Fikir vermesi için Schneider’in bir RMU kılavuzunda 150 mm²’ye kadar tek damarlı kablo için 500 mm yarıçap ve 550 mm kanal derinliği, üç damarlı kablo için 550 mm yarıçap ve 660 mm kanal derinliği önerilir.
• Sabitleme ve ayrım: Kablolar hücre altında kelepçeyle sabitlenmeli, OG ve AG kabloları ayrı güzergâhlarda tutulmalıdır.
• Sızdırmazlık: Bina dışından gelen kablo girişleri su ve kemirgen girişine karşı kapatılmalı, kanalda drenaj düşünülmelidir.

Kablo başlığı montajındaki işçilik hataları ve sonuçlarını ayrı bir yazıda ele aldık: Kablo Başlığı ve Ek Montajında Sık Yapılan Hatalar.

6. Ark koruma önlemleri

Hücre içinde oluşan bir ark, milisaniyeler içinde basıncı ve sıcaklığı yükselterek kapakları zorlar. Bu yüzden modern hücreler IEC 62271-200’e göre iç ark (IAC) sınıflandırmasıyla gelir. Etiketteki ifadeyi doğru okumak önemlidir:

• Örnek: “IAC AFLR 25 kA 1 s”
  • A: Yalnızca yetkili personelin erişebildiği alan. B ise halka açık erişim anlamına gelir.
  • F, L, R: Ön, yan ve arka yüzlerin test edildiğini gösterir.
  • 25 kA 1 s: Test edilen ark akımı ve süresi

Bu sınıf, ancak hücre üreticinin test ettiği koşullarda kurulursa geçerlidir. Sahada şunlara dikkat edin:

• Tavan yüksekliği ve duvar mesafeleri üreticinin test koşulundan küçük olmamalıdır. Örneğin ABB UniGear ZS2 için ark kanalı olmadan 25 kA’de en az 3,5 m tavan yüksekliği istenirken, ark gazı tahliye kanalı kullanıldığında bu değer 3 m’ye iner.
• Ark gazı tahliye kanalı veya ark absorberi kılavuza uygun monte edilmeli, kanal çıkışı insanların bulunmadığı bir yöne verilmelidir.
• Üreticinin öngördüğü tüm kapak ve bağlantı elemanları eksiksiz takılmalıdır.
• Kişisel koruyucu donanım: Ark koruyucu giysiler IEC 61482-2’ye göre sınıflandırılır (kutu testinde Sınıf 1: 4 kA, Sınıf 2: 7 kA). Hangi sınıfın gerektiğine risk değerlendirmesi karar verir.
• Manevra sırasında hücrenin önünde değil, yanında durulmalı; mümkünse uzaktan kumanda kullanılmalıdır.

7. Bara bağlantıları ve tork kontrolü

Hücreler arası bara bağlantılarında gevşek bir cıvata, zamanla ısınma ve ark demektir; fazla sıkılan bir cıvata ise bakır barayı deforme edebilir. Her zaman üreticinin tork tablosunu kullanın. Fikir vermesi için ABB UniGear ZS2 kılavuzunda 8.8 kalite, yağlanmamış cıvatalar için M8’de 25 Nm, M10’da 50 Nm, M12’de 85 Nm verilir. Sıkılan her bağlantıyı tork işaret boyasıyla işaretlemek ve tork kaydı tutmak, devreye alma kontrolünü çok kolaylaştırır.

8. Montaj sonrası testler ve devreye alma kontrolleri

Montaj bittiğinde hücrelere enerji verilmeden önce şu testler ve kontroller yapılır:

• Şebeke frekanslı gerilim testi: Üretici kılavuzlarına göre sahada genellikle fabrika test geriliminin %80’i ile 1 dakika uygulanır. Testten önce gerilim trafoları ve parafudrlar ayrılır, akım trafosu sekonderleri kısa devre edilir.
• Kontak direnci ölçümü: Mikroohmmetre ile, 50 A ile anma akımı arasında bir test akımıyla yapılır.
• Mekanik ve kilitleme kontrolleri: Kesici, ayırıcı ve topraklama ayırıcısının manevraları ile mekanik ve anahtarlı kilitlemeler denenir.
• Koruma rölesi: Onaylı ayarlar girilir ve sekonder enjeksiyon testi yapılır.
• Topraklama sürekliliği ve tork kayıtları kontrol edilir.
• Kablo testleri: OG kablolar için IEC 60502-2’de tanımlanan montaj sonrası gerilim testleri (örneğin 0,1 Hz VLF) uygulanır.

İzolasyon direnci için kabul değerleri üreticiye ve şartnameye göre değişir; ölçüm gerilimini ve alt sınırı kılavuzdan alın. Bu testlerin tamamını saha montaj ve devreye alma hizmetimiz kapsamında raporlu olarak yapıyoruz.

Saha kontrol listesi

1. Onaylı proje ve üretici kılavuzu sahada mı?
2. Taban şasesi üretici toleransında mı, ilk hücre doğru konumda mı?
3. Geçit genişlikleri, kapı ölçüleri ve kapıların açılış yönü EKAT’a uygun mu?
4. Yağ toplama çukuru ve yangın önlemleri tamam mı?
5. Havalandırma panjurları hesaplanan alanda ve doğru yükseklikte mi?
6. Kablo kanalı derinliği bükülme yarıçapına uygun mu?
7. Tavan yüksekliği ve ark tahliye düzeni IAC sınıfının test koşullarını karşılıyor mu?
8. Bara torkları işaretlendi ve kayıt altına alındı mı?
9. Testler yapıldı ve raporlandı mı?

Sık sorulan sorular

Bina içinde yağlı trafo kullanılabilir mi?

EKAT Madde 37’ye göre ana bina içindeki trafolar kuru tip olmalıdır. Yağlı trafolar için genellikle ayrı bir trafo binası veya beton köşk tercih edilir; bu durumda yağ toplama ve yangın önlemleri zorunludur.

OG hücrelerin önünde ne kadar boşluk bırakılmalı?

Manevra geçidi için gerilimli bölümler tek taraftaysa en az 1200 mm, iki taraftaysa en az 1400 mm bırakılmalıdır. Yalnızca denetleme amaçlı geçitlerde bu değerler 1000 mm ve 1200 mm’dir.

IAC sınıfı neden önemli?

IAC sınıfı, hücre içinde ark oluştuğunda hücrenin önünde, yanında veya arkasında duran kişinin korunup korunmadığını gösterir. Ancak bu koruma, hücre üreticinin test ettiği tavan yüksekliği ve tahliye koşullarında kurulduğunda geçerlidir.

Montajı ilk seferde doğru yapın

Hivo Mühendislik olarak Ankara ve çevresinde modüler ve metal clad OG hücrelerin, dağıtım trafolarının ve beton köşklerin montajını, testlerini ve devreye alınmasını üstleniyoruz. Projeniz için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilir ya da 0538 570 99 50 numaralı hattan arayabilirsiniz.

Kaynaklar

• Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği
• Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik
• ABB UniGear ZS2 montaj ve işletme kılavuzu
• Schneider Electric – IAC sınıflandırması
• IEC 62271-200 iç ark testi
• Başkent EDAŞ OG hücreler teknik şartnamesi

Not: Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Ölçü ve değerler için projenize ait onaylı projeyi, üretici kılavuzunu ve yönetmeliklerin güncel metnini esas alın.