Trafo Nedir? Çeşitleri, Çalışma Prensibi ve Ne İşe Yarar?
Trafo (transformatör), elektrik şebekesinin her kademesinde bulunan temel bir ekipmandır: santralde üretilen enerjiyi iletim için yükseltir, şehirlere ve fabrikalara ulaştığında kullanılabilir gerilime düşürür. Bu yazıda trafonun ne olduğunu, nasıl çalıştığını, çeşitlerini ve trafo merkezlerini özetliyoruz.
Trafo nedir?
Trafo, alternatif akımda gerilimi frekansı değiştirmeden yükselten ya da düşüren, hareketli parçası olmayan (statik) bir elektrik makinesidir. Temel olarak bir demir nüve ve bu nüve üzerine sarılmış iki sargıdan oluşur: enerjinin girdiği primer (birincil) sargı ve enerjinin çıktığı sekonder (ikincil) sargı.
Not: Günlük dilde “LED trafosu” ya da “12 volt trafo” denilen küçük cihazların çoğu aslında elektronik güç kaynağıdır. Bu yazı elektrik şebekesinde kullanılan güç ve dağıtım trafoları hakkındadır.
Trafo nasıl çalışır?
Primer sargıya uygulanan alternatif gerilim, nüvede sürekli yön değiştiren bir manyetik akı oluşturur. Bu akı sekonder sargıda gerilim indükler (elektromanyetik indüksiyon). Sekonder gerilimin primer gerilime oranı, yaklaşık olarak sargıların sarım sayılarının oranına eşittir. Sekonderde daha az sarım varsa gerilim düşer, daha çok sarım varsa yükselir.
Trafo ne işe yarar?
- İletimde kayıpları azaltmak: Enerji yüksek gerilimde taşındığında aynı güç için akım düşer, hatlardaki kayıplar azalır.
- Kullanılabilir gerilime düşürmek: Dağıtım trafoları orta gerilimi binaların ve tesislerin kullandığı 0,4 kV alçak gerilime düşürür.
- Ölçme: Akım ve gerilim trafoları, yüksek değerleri sayaç ve ölçü aletlerinin kullanabileceği küçük değerlere çevirir.
- Ayırma (izolasyon): İki devreyi elektriksel olarak birbirinden ayırarak güvenlik sağlar.
Trafo çeşitleri
| Sınıflandırma | Çeşit | Kısa açıklama |
|---|---|---|
| Görevine göre | Güç trafosu | Santral ve iletim trafo merkezlerinde yüksek güçte gerilim yükseltme/düşürme |
| Dağıtım trafosu | Orta gerilimi 0,4 kV alçak gerilime düşürür | |
| Ölçü trafosu | Akım trafosu ve gerilim trafosu; ölçüm ve izleme için | |
| Oto trafo | Tek sargılı, küçük gerilim farkları için ekonomik çözüm | |
| Yalıtım ve soğutmaya göre | Yağlı trafo | Hermetik ya da genleşme depolu; yağ hem yalıtır hem soğutur |
| Kuru tip trafo | Reçine döküm sargılı, yağsız; bina içi uygulamalar için | |
| Kurulum yerine göre | Direk tipi | Havai hat direğine monte edilen düşük güçlü trafo |
| Köşk tipi | Beton ya da sac köşk içinde kurulan trafo | |
| Bina tipi | Bina içindeki trafo odasında kurulan trafo |
Trafo gücü neyle ifade edilir?
Trafo gücü kVA (kilovolt-amper) ile ifade edilir; örneğin 400 kVA ya da 1000 kVA. Çünkü trafonun taşıyabileceği yük, çektiği akım ve gerilimle sınırlıdır ve yükün güç katsayısına bağlı değildir. Günlük dilde “400’lük trafo” ya da “400 kW trafo” denilse de doğru ifade kVA’dır.
Trafo merkezi nedir?
Trafo merkezi; trafonun yanı sıra orta gerilim hücrelerini, alçak gerilim panosunu ve topraklama sistemini içeren tesistir. Kurulum şekline göre beton köşk, bina tipi (trafo odası) ya da direk tipi olabilir. Doğru trafo tipini seçmek için dağıtım trafoları sayfamıza, kurulu trafonuzun düzenli kontrolü için trafo bakımı sayfamıza göz atabilirsiniz.